The Changing Dynamics of Oppression: Polish Repression Apparatus in the Years 1944–1956

Adam Oziemski
University of Lodz
UL0257735@edu.uni.lodz.pl
Scientific paper
DOI: 10.5281/zenodo.15103249

received: 12. 1. 2025.
accepted: 28. 2. 2025.

Abstract: This study examines the Polish repression apparatus from 1944 to 1956, tracing its development within the framework of Soviet-controlled governance. Using a political science perspective, it investigates the mechanisms of state terror, ideological control, and institutional repression that defined the Polish People’s Republic (PRL) during its formative years. Drawing on historiographical sources, the analysis is structured around the classical definitions of totalitarianism, particularly the models proposed by Carl J. Friedrich, Zbigniew Brzeziński, and Hannah Arendt. The findings demonstrate that postwar Poland adopted Soviet-style state structures, including mass surveillance, systemic purges, and ideological coercion, facilitated by the Ministry of Public Security (MBP). The study also explores the transition from Stalinist repression to the relative political thaw of 1956, highlighting the role of the Poznań protests and the rise of Władysław Gomułka. Despite the relaxation of some oppressive measures, the study concludes that while Poland evolved from a strictly totalitarian model to a more authoritarian regime, elements of systemic repression persisted. These findings contribute to the broader discourse on totalitarian governance, political transformation, and the role of security institutions in shaping postwar Eastern Europe.

Keywords: light thaw, repression, totalitarianism, Polish People’s Republic, soviet bloc

References:

Aleksijewicz, Swietłana. Urzeczeni śmiercią. Warsaw: Świat Książki, 2001.

Borowiec, Janusz. Aparat bezpieczeństwa a wojskowy wymiar sprawiedliwości, Rzeszowszczyzna. 1944–1954. Warsaw: Instytut Pamięci Narodowej, 2004.

Charczuk, Wiesław. “Instrukcja dla oficerów śledczych Urzędu Bezpieczeństwa z 1945 roku.”, Wschodni Rocznik Humanistyczny, no. 7 (2010–2011), p. 370–393.

Dudek, Antoni. “Kościół katolicki w Polsce w 1956 roku.”, Polska 1944/45–1989: studia i materiały no. 3 (1997), p. 103–117.

Eisler, Jerzy. Polskie miesiące czyli kryzys(y) w PRL. Instytut Pamięci Narodowej, 2008.

Friedrich, Carl J. and Zbigniew Brzeziński, Totalitarian Dictatorship and Autocracy. Cambridge: Harvard University Press, 1965.

Gieszczyński, Witold. “Kryzys aparatu bezpieczeństwa w latach 1954–1956 (na przykładzie województwa olsztyńskiego).”, Echa Przeszłości, no. 18 (2017), p. 301–318.

Gomułka, Władysław. Moich czternaście lat. Wydawnictwo im. Legionów Polskich, 1981.

Ilic, Melanie and Jeremy Smith, Soviet state and society under Nikita Khrushchev. London and Nw York: Routledge, 2009.

Jastrząb, Łukasz, “Problematyka “pierwszego strzału” w Poznańskim Czerwcu 1956 r.”, Niepodległość i Pamięć no. 23 (2006), p. 101–114.

Kania, Eliza. “Homo sovieticus – “jednowymiarowy klient komunizmu”, czy “fenomen o wielu twarzach?.”, Przegląd Politologiczny no. 3 (2012), p. 157–170.

Kaczmarek, Tomasz. “Systemy totalitarne dwudziestego stulecia jako prześladowca Kościoła.” Studia Włocławskie no. 19 (2017), p. 439–454.

Kamiński, Łukasz. “Aparat bezpieczeństwa i zbrodnie komunizmu.”, Polski wiek XX, no. 3 (2010), p. 239–262.

Kula, Luiza. “Zjawisko totalitaryzmu w perspektywie dzieła Hannah Arendt.”, Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nauki Humanistyczne, no. 2 (2011), p. 75–84.

Stępka, Stanisław and Marek Jabłonowski, eds. Październik 1956 roku. Początek erozji systemu. Pułtusk: Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, 2007.

Światło, Józef. Za kulisami bezpieki i partii. Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1954.

Ligarski, Sebastian and Michał Siedziako, eds. Wybory i referenda w PRL. Szczcin: Instytut Pamięci Narodowej, 2014.

Żenczykowski, Tadeusz. Polska Lubelska 1944. Warsaw: Spotkania, 1990.

Andrzej Paczkowski, “Czy Polska Rzeczpospolita Ludowa była państwem totalitarnym czy autorytarnym?”, lecture, Warsaw, January 2011.

Departament-V-MBP.html, accessed March 25, 2025, https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/materialy-edukacyjne/teki-edukacyjn/konspiracje-mlodziezowe/.

Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r., accessed February 12, 2025, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu19520330232.

The PKWN Manifesto, accessed February 11, 2025, https://pbc.gda.pl/Content/85054/Nr_198.pdf.